Areszt tymczasowy to najsurowszy środek zapobiegawczy stosowany w postępowaniu karnym zarówno w toku postępowania przygotowawczego wobec podejrzanego, jak i w postępowaniu sądowym wobec oskarżonego. To, że środek taki nie został zastosowany w toku postępowania przygotowawczego nie oznacza, iż podstawy do jego zastosowania nie zaistnieją w postępowaniu sądowym. Warto jednak pamiętać, że jest to środek najbardziej rygorystyczny i może być stosowany tylko w przypadkach przewidzianych przez ustawę i tylko w sytuacji, kiedy inne wolnościowe środki zapobiegawcze takie jak np. dozór Policji, zakaz opuszczania kraju połączony często z obowiązkiem zatrzymania lub nie wydania dokumentu uprawniającego do przekroczenia granicy, poręczenie majątkowe, będą nieskuteczne.
Podstawy prawne stosowania aresztu tymczasowego
Areszt tymczasowy skodyfikowany jest w polskim Kodeksie postępowania karnego. Jest stosowany wyłącznie przez Sąd, przy czym w toku postępowania przygotowawczego orzekany jest na wniosek prokuratora.
Głównym celem zastosowania aresztu tymczasowego jest zabezpieczenie prawidłowego toku postępowania, przed bezprawnym utrudnianiem prowadzonego postępowania karnego, które może przyjmować różne formy, np.: niszczenie dowodów, wywieranie wpływu na świadków – zastraszanie, przekupywanie lub nakłanianie do zmiany zeznań, ukrywanie się przed wymiarem sprawiedliwości itd.
Wyjątkowo areszt tymczasowy może być stosowany w celu zapobiegnięcia popełnieniu przez oskarżonego nowego, ciężkiego przestępstwa.
Ważne:
Areszt tymczasowy i każdy inny środek zapobiegawczy może być zastosowany tylko wtedy, gdy zebrane dowody wskazują na duże prawdopodobieństwo, że podejrzanego popełnił zarzucane mu przestępstwo. Brak spełnienia tej ogólnej przesłanki stosowania środków zapobiegawczych uniemożliwia nie tylko zastosowanie aresztu tymczasowego, ale również innych wolnościowych środków zapobiegawczych.
Przesłanki stosowania aresztu tymczasowego
Jak już wyżej wspomniano, aby Sąd mógł zastosować areszt tymczasowy, musi być spełniona przesłanka ogólna, ale nie tylko. Konieczne jest również wystąpienie jednej z trzech przesłanek szczególnych. Brak przesłanki szczególnej, pomimo tego, że istnieje przesłanka ogólna również uniemożliwia zastosowanie aresztu tymczasowego.
Przesłanką ogólną jest istnienie wysokiego prawdopodobieństwa popełnienia przez podejrzanego przestępstwa mu zarzucanego. Zatem przy stosowaniu środków zapobiegawczych, w tym tymczasowego aresztowania nie chodzi o ustalenie, że dany podejrzany na 100% dopuścił się popełnienia czynu mu zarzucanego, ale wystarczające jest istnienie dużego prawdopodobieństwa jego popełnienia, a więc istnienie dowodów wskazujących, że podejrzany mógł faktycznie dopuścić się jego popełnienia. Brak tej przesłanki uniemożliwia stosowanie aresztu tymczasowego.
Przesłankami szczególnymi są natomiast:
- uzasadniona obawa matactwa procesowego, która polegać może np. na nakłanianiu do składania fałszywych zeznań lub wyjaśnień bądź też na utrudnianiu postępowania karnego w inny bezprawny sposób. Często z taką sytuacją mamy do czynienia, kiedy np. osobą pokrzywdzoną jest osoba najbliższa dla podejrzanego, z którą przebywając na wolności wspólnie zamieszkuje. Z taką sytuacją możemy mieć do czynienia też np. w przypadku usuwania, niszczenia dowodów przestępstwa np. łamanie, rozbijanie lub niszczenie nośników danych (np. telefonów, laptopów, pendrive’ów) w celu ukrycia dowodów przestępstwa itd.
- uzasadniona obawa ucieczki lub ukrycia się. Najczęściej z taką sytuacją mamy do czynienia, kiedy podejrzany podejmuje ucieczkę z miejsca zdarzenia, nie ma stałego miejsca pobytu, jest osobą bezdomną, posiada centrum życiowe poza granicami kraju, lub też nie stawia się na wezwania organu wymiaru sprawiedliwości i brak jest możliwości skontaktowania się z nim z powodu nieznajomości aktualnego miejsca jego pobytu.
- uzasadniona obawa popełnienia kolejnego przestępstwa – występuje w sytuacji, gdy zachodzi uzasadniona obawa, że podejrzany, któremu zarzucono popełnienie zbrodni lub umyślnego występku, popełni przestępstwo przeciwko życiu, zdrowiu lub bezpieczeństwu powszechnemu, zwłaszcza gdy popełnieniem takiego przestępstwa groził. Z taką sytuacją możemy mieć do czynienia w sytuacji kiedy np. osoba podejrzana lub oskarżona o przestępstwo znęcania się nad partnerką, dodatkowo kieruje do niej bezprawne groźby pozbawienia życia lub naruszenia jej nietykalności cielesnej.
- groźba obawy wymierzenia surowej kary – stanowi samodzielną przesłankę stosowania tego środka zapobiegawczego. W zakresie tym ustawodawca wyodrębnił dwie przesłanki stanowiące podstawę do ewentualnego stosowania tymczasowego aresztowania. Pierwszą z nich jest zarzucenie oskarżonemu popełnienia zbrodni lub występku zagrożonego karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi co najmniej 8 lat. Natomiast drugą z nich jest orzeczenie przez Sąd I instancji kary pozbawienia wolności nie niższej niż 3 lata. W zakresie tych chodzi o obawę, że oskarżony – z uwagi na grożącą mu karę – będzie bezprawnie utrudniał postępowanie czyli np. podejmie próbę ucieczki lub ukrycia się, względnie że będzie nakłaniał do składania fałszywych zeznań lub wyjaśnień.
Jak długo może trwać areszt tymczasowy?
Areszt tymczasowy jest ograniczony czasowo i początkowy okres wynosi maksymalnie 3 miesiące. Czas jego trwania i termin, do którego aresztowanie ma trwać określa każdorazowo Sąd w postanowieniu o zastosowaniu lub przedłużeniu tymczasowego aresztowania. Areszt tymczasowy może być przedłużany, lecz jego łączny okres stosowania do chwili wydania pierwszego wyroku przez Sąd I instancji nie może przekroczyć 2 lat.
Czy można uniknąć aresztu tymczasowego?
Tak, ale to wszystko zależy od treści materiału dowodowego zgromadzonego w danej sprawie, kwalifikacji prawnej czynu zarzuconego podejrzanemu, tudzież podstaw w oparciu, o jakie doszło do jego zastosowania lub przedłużenia. Areszt tymczasowy jest najsurowszym środkiem zapobiegawczym, dlatego też w niektórych przypadkach możliwe jest zastosowanie innych, mniej uciążliwych środków zapobiegawczych o charakterze wolnościowym, takich jak np.:
- dozór policyjny.
- poręczenie majątkowe.
- zakaz opuszczania kraju, zatrzymanie paszportu.
- nakaz opuszczenia przez oskarżonego lokalu mieszkalnego; zakaz zbliżania się do pokrzywdzonego.
Ważne:
Środek zapobiegawczy należy niezwłocznie uchylić lub zmienić, jeżeli ustaną przyczyny, wskutek których został on zastosowany, lub powstaną przyczyny uzasadniające jego uchylenie albo zmianę.
Dodatkowo oskarżony może składać w każdym czasie wniosek o uchylenie lub zmianę środka zapobiegawczego.
Kiedy jest możliwe odstąpienie, wyłączenie tymczasowego aresztowania?
Jeżeli szczególne względy nie stoją temu na przeszkodzie, należy odstąpić od tymczasowego aresztowania, zwłaszcza gdy pozbawienie oskarżonego wolności:
- spowodowałoby dla jego życia lub zdrowia poważne niebezpieczeństwo. W tym przypadku chodzi o sytuację, w której podejrzany przebywając w jednostce penitencjarnej nie może podjąć leczenia, co może spowodować realnie poważne niebezpieczeństwo dla jego życia lub zdrowia.
- pociągałoby wyjątkowo ciężkie skutki dla oskarżonego lub jego najbliższej rodziny. Taka sytuacja może wystąpić wówczas, kiedy podejrzany z przyczyn obiektywnych jest jedyną osobą mogącą świadczyć w rodzinie pracę, a tym samym z pozyskanych środków opłacać leczenie osoby najbliższej.
Tymczasowego aresztowania nie stosuje się, gdy na podstawie okoliczności sprawy można przewidywać, że sąd orzeknie w stosunku do oskarżonego karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania lub karę łagodniejszą albo że okres tymczasowego aresztowania przekroczy przewidywany wymiar kary pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia.
Tymczasowe aresztowanie nie może być stosowane, jeżeli przestępstwo zagrożone jest karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą roku.
Jeżeli jednak oskarżony ukrywa się, uporczywie nie stawia się na wezwania lub w inny bezprawny sposób utrudnia postępowanie albo nie można ustalić jego tożsamości tymczasowe aresztowanie może być stosowane pomimo tego, że zarzucane mu przestępstwo zagrożone jest karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą roku, lub też pomimo przewidywań, że w stosunku do oskarżonego Sąd orzeknie karę wolnościową.
Czy areszt tymczasowy oznacza winę?
Areszt tymczasowy nie jest równoznaczny z uznaniem podejrzanego za winnego popełnienia czynu mu zarzucanego. Jak już wyżej wspomniano do zastosowania środków zapobiegawczych wystarczy duże prawdopodobieństwo jego popełnienia. Celem jest zastosowania w główniej mierze jest zabezpieczenie prawidłowego przebiegu postępowania karnego, bez zakłóceń i utrudniania go. Podejrzany ma prawo do obrony i domniemania niewinności, dopóki sąd nie wyda prawomocnego wyroku.
Podsumowanie
Areszt tymczasowy to najsurowszy środek stosowany w postępowaniu karnym, który może mieć istotne konsekwencje dla podejrzanego. Jego stosowanie musi być uzasadnione i proporcjonalne do okoliczności sprawy. W sytuacji, gdy istnieją wątpliwości co do zasadności jego zastosowania, warto skonsultować się z doświadczonym adwokatem, który pomoże w skutecznej obronie i ewentualnym uchyleniu tej decyzji.
